Creatieve Interventies

 

Schermafbeelding 2016-01-24 om 14.00.19Sommige initiatieven lijken vanzelf te lopen, kosten weinig energie en de resultaten zijn superieur. Andere kosten enorm veel energie en uiteindelijk zijn de resultaten toch matig tot slecht. Juist deze energievreters leggen extra druk op de onderlinge samenwerking. Je wordt dan gedwongen om je ambities te minderen en daardoor wordt het initiatief minder interessant voor een ander. Veel mensen haken vervolgens af en uiteindelijk dreigt het initiatief in te zakken. In een zo’n situatie zijn creatieve interventies nodig om het proces weer terug te brengen in een flow. Die interventies werken alleen als we ons bewust zijn van de oorsprong van de stagnatie .  

Wat is de oorsprong van het verschil tussen een vanzelf lopend proces (flow) en een energievreter ?  

Er zijn natuurlijk veel oorzaken, maar de oorsprong is de houding van waaruit het initiatief wordt geleid.(Otto Scharmer MIT) De innerlijke houding van waaruit we handelen is de grootste blinde vlek in de huidige programma’s voor leiderschapsontwikkeling. Ieder initiatief heeft te maken met subculturen die botsen en belangen die strijdig zijn. Als geen van de betrokken partijen iets eenzijdig kan afdwingen, is het van belang dat de procesleiders en de initiatiefnemers een neutrale, belang overstijgende houding hebben. Dan kunnen ze een negatieve spiraal doorbreken. In de praktijk blijkt vaak dat waar sociale intelligentie en spirituele uitgangspunten onvoldoende dynamiek leveren voor flow, een neutrale belangoverstijgende grondhouding dat wel doet. 

Deze neutrale grondhouding omvat:

openheaHet gaat hier om nieuwsgierige leiders en initiatiefnemers, die hun vertrouwen geven aan de manier waarop anderen hun doelen realiseren. Zij stellen hun
oordeel uit en staan open voor andere denkwijzen (open geest). Zij proberen zich te verplaatsen in de positie van diegenen waarvoor/waarmee ze het doen (open hart). Schermafbeelding 2016-01-18 om 23.19.23Ze zoeken de ‘stroom van de rivier’ en maken daarvoor de weg vrij. Ze creëren vrije ruimte voor die onderdelen die vanzelf lopen en ze transformeren of stoppen direct met de energievreters. (open wil)  Met name dankzij deze innerlijke houding gaan mensen om hen heen bewegen. Zij halen die beweging uit de potentiële energie die ‘hangt’ tussen de tegenpolen van overtuigingen, subculturen en diversiteit aan denkwerelden (masculine/feminien; proces/inhoud; reageren/creëren) die in ieder proces voorkomen. Ze hebben geleerd dat een grondhouding die de tegenpolen overstijgt nieuwe betekenis geeft aan hun rol in het grotere geheel en beweging (flow) brengt. 

De stagnerende werking van dwingende overtuigingen

Edgar Schein, de mentor van O. Scharmer, heeft baanbrekend onderzoek gedaan naar de impliciete dwang die uitgaat van bijvoorbeeld een hiërarchische houding van leiders en initiatiefnemers. Een bekend voorbeeld is de school. Leraren hebben het steeds over een vrijwillig leerproces, maar leerlingen hebben niet de vrijheid om van school te wisselen, als de kwaliteit van het onderwijs slecht is. Ze zijn verplicht om binnen 4 jaar een diploma te halen. Hetzelfde geldt voor medewerkers die vanwege hun hypotheek afhankelijk zijn van hun baan. Er is geen sprake van een open geest, hart en wil bij medewerkers in een hiërarchische organisatie.  Daarom is het essentieel dat leiders en initiatiefnemers die wel openheid willen, zelf open staan voor reflectie op de manier waarop zij gewend zijn dingen aan te pakken. Ze moeten een grote bereidheid tonen om hun eigen waarden en overtuigingen te onderzoeken, want het is heel onveilig als zij niet consequent en transparant de omgangsvormen  veranderen. 

Schermafbeelding 2016-01-18 om 23.38.11Net als bij golf is een neutrale grondhouding nodig om de juiste slag te maken.  Een leider begrijpt dat juist zijn eigen perceptie een beperking is en het verschil kan maken tussen een ‘top’ en een ‘flop’ beslissing.  Die perceptie volgt op wat hij denkt te zien, zijn innerlijke beleving die deze observatie oproept en het oordeel dat hij daarover heeft. 

Hij kan er zo makkelijk naast zitten. Zie onderstaande figuur van het ORBI-model van E. Schein.
CI-Pmc3 mrt 2014

Voorkom dat je jezelf te snel vastzet in je eigen denkkaders

Daarom stimuleert E. Schein dat zijn medewerkers zelf oordelen over hun eigen denk- en werkwijzen en dat zij die regelmatig onderzoeken op blinde vlekken. Zo kreeg hij als hoofd van zijn faculteit binnen MIT een alarmerend signaal van de afdeling Financiën dat de telefoonkosten van zijn medewerkers volledig uit de hand liepen. De uitdraai van de telefoongesprekken bekeek hij niet zelf, maar stuurde hij (zonder commentaar) door naar zijn wetenschappelijk medewerkers. Die schrokken van hun belgedrag en kwamen zelf tot de ontdekking dat hun studenten regelmatig gebruik maakten van hun telefoons. Ze besloten met elkaar te overleggen om een gemeenschappelijk gedragen interventie door te voeren. 

Ruimte voor reflectie doorbreekt dwingende overtuigingen

Effectieve interventies zijn het gevolg van een onderlinge reflectie van de verantwoordelijke actoren op uitwisselen van hun observaties, hun innerlijke emoties en de oordelen die ze daardoor vellen. Het creëren van ruimte voor reflectie voorkomt dat zij zichzelf en hun leidinggevende te vroeg vastzetten in ‘oplossingen’ die geen recht doen aan wat er in potentie aan mogelijkheden aanwezig is. 

Er kan veel worden gewonnen als de belangrijkste actoren hun initiatief blijven (her)formuleren totdat iedereen roept: “Wow, dit is echt inspirerend”. Gaandeweg onderzoekt zo iedere medewerker de blinde vlekken in zijn referentiekaders en percepties en komen nieuwe perspectieven aan het licht.

Er bestaan daarbij vier reflectieve niveau’s van kijken en luisteren: 

  • downloading;
  • feitelijk kijken en luisteren;
  • empathisch kijken en luisteren;
  • generatief kijken en luisteren.

Downloading staat voor actiegerichtheid. Er wordt zonder nadenken gehandeld. Een soort herbevestigen van meningen die vooraf al bestonden: “Er moet zo snel mogelijk een slot op de telefoons !  Studenten zijn eigenwijs en gemakzuchtig. Ze accepteren geen sturing van een wetenschappelijk medewerker.””

Feitelijk kijken en luisteren is de basis van de huidige wetenschap. De leider stelt zijn oordeel uit totdat de feiten op tafel liggen. Daarbij kijkt hij vooral naar de verschillen met wat hij al dacht te weten: “Eerst onderzoeken we dit probleem. We hebben de lijst met telefoongesprekken opgevraagd. Op het eerste gezicht lijkt het probleem groter dan we dachten. Meer dan 40% van de lijst bestaat uit internationale gesprekken en ze vinden vooral plaats op het moment dat er les gegeven wordt”

Empathisch luisteren wil zeggen dat men zich probeert in te leven in de positie van een ander. Om echt te voelen wat iemand anders voelt moet men een open hart hebben. Dit is een fundamentele overgang van een objectieve kijk op feiten en dingen naar het subjectief inleven in de innerlijke wereld van een ander :“We oordelen niet voordat we enkele studenten hebben gesproken en beter snappen wat hun beweegredenen zijn”.  Het gevolg van empathisch luisteren is vaak dat mensen hun perceptie verbreden of verdiepen. “Hier klopt iets niet. Dit gedrag is niet te verklaren met de indruk die wij hebben van onze studenten. Waar komt dit belgedrag vandaan ? Gaan we ze bevragen op hun gedrag ?” 

Generatief kijken en luisteren is luisteren naar de ‘stroom van de rivier’. De leider stelt zich geen doelen, maar kijkt eerst naar de feiten en luistert naar wat er leeft in de harten van alle betrokkenen. Omdat hij zo lang mogelijk wacht met het opdringen van zijn visie, creëert hij ruimte voor reflectie en daarmee ruimte voor iets nieuws dat nog geen vorm heeft. Van daaruit ontstaat een verbinding met wat er in het ‘grotere geheel’ aan het ontstaan is. E. Schein zegt:“Ik heb deze mensen zelf aangenomen en ik weet dat ze allemaal met hart en ziel verbonden zijn aan de missie van onze faculteit. We zijn deel van hetzelfde grotere geheel. Ik vertrouw hun oordeelsvermogen. Ik stuur iedere medewerker zijn eigen lijst met telefoongesprekken zonder de enveloppe te openen en ik wacht op hun oordeel.”  

Creatieve interventies 

Het uitgangspunt bij creatieve interventies is  ‘eenheid’ en daarmee wordt het gebruikelijke bewustzijn van afgescheidenheid tussen mensen doorbroken. Het gaat om een proces waarbij de flow: de weg van de ‘vele mogelijkheden’, bewandeld blijft worden. De kunst is dan om te blijven focussen op openheid en niet weg te zakken in dwingende oordelen en overtuigingen. De noodzaak van synergie en synthese zal hier het gebruikelijke bewustzijn van afgescheidenheid tussen mensen doorbreken. Creatieve interventies worden door mensen ervaren als een wonderbaarlijke ommekeer of doorbraak. Ze zijn het gevolg van een reflectief onderzoek dat stimuleert dat beide hersenhelften tegelijk gebruikt worden. Aan de ene kant logisch denken en feitelijk luisteren en aan de andere kant empathisch subjectieve luisteren naar de innerlijke wereld van anderen.  Door lang het oordeel uit de stellen ontstaat tijdens dat onderzoek vanzelf een beeld van de gewenste toekomst en daarmee concrete opties en ideeën voor een interventie-strategie. Door de effectiviteit van die interventies te evalueren, komen er weer nieuwe feiten en overtuigingen aan het licht. In onderstaand figuur is het statische ORBI model van Edgar Schein door Jan Bos doorontwikkeld naar een (oneindig) dynamische beeldvorming. Het vraagteken is de ‘kern van de zaak’, het punt waar alles samen komt en staat voor de queeste naar het ‘hoogst haalbare’.  Dit is de ‘blinde vlek’ die men gaandeweg steeds meer bewust wordt. Vaak is het de essentie van waaruit een creatieve interventie kan komen bovendrijven, die een doorbraak brengt in het (afgescheiden) denken of de dwingende overtuigingen, die de oorzaak waren van de energie vretende stagnaties in het proces.

Schermafbeelding 2016-03-24 om 12.25.43Het tegenovergestelde van creatief is reactief. Een reactief proces is gericht op het ontwijken van verlies, angst, verdriet en pijn, dus bewandelt men de weg van de dwingende overtuigingen. De feiten, de overtuigingen en het doel zijn bij voorbaat al ingevuld en men zet het vast. Beide woorden bestaan uit dezelfde letters alleen de volgorde verschilt. Dit is een prachtige metafoor voor het onderlinge verschil. Dezelfde werkelijkheid en twee totaal verschillende uitgangspunten.  Een reactieve interventie volgt op een ervaring uit het verleden en een creatieve interventie creëert vrije ruimte voor een toekomstige doorbraak. Zoals reactiviteit gebaseerd is op angst, zo is creativiteit gebaseerd op vertrouwen. Dualisme (proces/inhoud; proactief/reactief; objectief/subjectief; goed/fout, etc) ontstaat door gebrek aan vertrouwen. 

Leren van de toekomst is ruimte maken voor wat zich wil ontvouwen (open wil)

Naarmate een leider steeds vaker verrast is over de grenzen van zijn eigen geest en verwonderd raakt door wat er mogelijk is als hij vrije ruimte creëert, gaat hij snappen dat ‘toeval’ een essentiële bouwsteen is in ieder proces. Hij gaat dan bewust ruimte maken voor serendipiteit (de ongezochte vondst) en synchroniciteit (meer dan gewoon toeval). Dit door eerst te kijken en te luisteren naar wat zich wil ontvouwen en pas daarna de voorwaarden te scheppen om het mogelijk te maken. Dit betekent dat hij leert dat zijn grondhouding en de timing van zijn interventies belangrijker zijn dan de interventie zelf. Bewust ‘niet-handelen’ of wachten, kan op zich al een hele krachtige interventie zijn.  

Jack Nicklaus

De snelste manier om een leider te worden is door allereerst een meester te worden in luisteren, waarnemen, invoelen en bewustworden van het hoogst mogelijk haalbare dat in potentie aanwezig is. Leren van de toekomst is in de sport een bekend gegeven. De professionele golfer die in tegenstelling tot de meeste golfers zich niet concentreert  op zijn slag, maar zich voorbereidt door eerst goed om zich heen te kijken en te luisteren. Hij zal met open geest kijken naar de lichtval, de bal en (het verloop in) het gras; hij zal luisteren naar de wind en de bomen.

lOdsugEHij zal zijn hart openen en zich realiseren dat hij deel uitmaakt van dit “alles” dat hem helpt om de bal op de juiste plek te krijgen. Vervolgens zal hij met open wil (los van goed of fout) ‘onbewust bekwaam’ de enige juiste handeling verrichten die past bij de omstandigheden. Vertrouwen in het grote geheel, inclusief hemzelf, zal de basis zijn voor dit succes.